TƯỞNG NHỚ NG THOẠI-NGỌC-HẦU

(1762-1829),

MỘT CNG THẦN KHAI QUỐC

DƯỚI TRIỀU NGUYỄN

 

Hn Lm NGUYỄN PH THỨ

 

(Trch dẫn tc phẩm Tm Hiểu Cc Danh Nhn của Nguyễn-Ph Thứ)

 

Để biết tm hiểu thm sơ lược tiểu-sử v thn-thế sự-nghiệp ng Thoại-Ngọc-Hầu, xin trch dẫn như sau :

Được biết, ng Nguyễn-Văn-Thoại, sanh năm Tn Tỵ 1761 tại huyện Din Phước, Tỉnh Quảng Nam, rồi theo gia-đnh lnh nạn vo Nam-Kỳ ở c lao Di trn sng Cổ Chin, thuộc Tiền Giang ngy nay. ng c hai con trai l : ng Nguyễn-Văn-Lm con của b Chu-Thị-Tế (vợ chnh) v ng Nguyễn-Văn-Minh con của b Trương-Thị-Miệt (vợ thứ). ng l cng thần của Thnh-Tổ Nguyễn-Phc-Đảm (1820-1840) tức vua Minh-Mạng, được phong chức Hầu, nn từ đ ng mang tn Thoại-Ngọc-Hầu. Khoảng đầu thế kỷ 19 ng được triều đnh tiến cử đi trấn nhậm ở vng Vĩnh-Thanh sau trở thnh An-Giang đạo c người ni hạt An-Giang (nơi ny tương đương một qun khu). Vng Vĩnh-Thanh rộng lớn bao gồm cc Tỉnh : Long-Hồ (Vĩnh-Long), Tr-Vang (từ Tr-Vinh đến Bến-Tre), Ba-Thắc (từ Sc-Trăng đến Bạc-Liu), Tm-Phong (từ Chu-Đốc đến Sa-Đc), Trấn Giang (Cần-Thơ). Pha Nam đ c dn cư, đất khng bị ảnh hưởng ngập lụt hằng năm, bởi v c cc con kinh thot nước ra sng Cửu Long. Ring pha Bắc, dn cư thưa thớt, kh sanh sống, chỉ trừ Sa-Đc v Tn-Chu (Chu-Đốc) v hằng năm bị ngập lụt. Do vậy, nh vua nghĩ đến việc đo kinh, để giao thng thủy lợi quan trọng từ Chu-Đốc đến H Tin v chnh con kinh ny để phng thủ bin giới Việt-Min rất tốt, từ đ ng Thoại-Ngọc Hầu phải đứng ra đn đốc việc đo kinh từ năm 1819 thật gian nan, bởi v nơi ny cn rừng rậm, lau sậy sầm uất, nhiều th dữ, nn phải huy động trn 80.000 nhn cng v hon thnh năm 1824. Sau đ, lấy tn phu nhn của ng Thoại-Ngọc Hầu l B Chu-Thị-Tế ? (hoặc l B Chu-Thị-Vĩnh-Tế khng biết hư thực như thế no ?) để đặt cho con kinh, bởi v b thuộc dng họ Chu-Vĩnh, B l con của ng Chu Vĩnh-Huy, cho nn mới c tn con kinh l Vĩnh-Tế. Đy l một kỳ cng của tiền nhn lc bấy giờ, với dụng cụ th sơ, chỉ dng sức người để đo được con kinh di 97 cy số v c bề rộng 50 thước. Kinh Vĩnh-Tế đo đến đu, ng Thoại-Ngọc-Hầu cho lập thnh lng để dn chng định cư tới đ sanh sống thật dễ di, nhờ hai bn bờ kinh cao, nn việc cất nh khng bị ngập lụt su, lm ruộng rất thuận lợi, v nước phn rt hết, rất trng ma v đường giao thng thuận tiện, cho nn xm lng mọc ln như : Lng Vĩnh Tế gọi Vĩnh-Tế thn, từ đ khoảng từ Chu-Đốc đến vng Thất-Sơn (7 ni l: B Đội m, Di, Cấm, C T, Kt, Phụng Hong v Voi), ruộng đất được khai khẩn thm; Lng Thới-An (-Mn); Lng Thới-Thuận; Tn Thuận-Đng (Vng Thốt Nốt); Lng Bnh-Đức (Long-Xuyn), Lng Ph-Mỹ, Bnh-Mỹ; Lng Chu-Ph; Định-Thnh, Định- Phước thuộc huyện Ty-Xuyn (c nghĩa l l bờ pha Ty của Sng Hậu-Giang) dần dần thnh hnh để nh vua cho lập ra hạt An-Giang.

Vo năm 1818 ng Thoại-Ngọc-Hầu cn cho đo con kinh Thoại H, từ Ni Sập thuộc huyện Thoại-Sơn đến H-Tin (Rạch-Gi) c chiều di hơn 30 cy số v c chiều rộng 50 thước, nghe ni con kinh ny khởi đo trước kinh Vĩnh-Tế? Ngoi ra, ng Thoại-Ngọc-Hầu cn cho đắp nhiều con lộ, ngy nay hầu hết đ mất dấu, chỉ cn con đường nối liền Chu-Đốc với Ni Sam được xy dựng trong 2 năm 1826-1827, được đặt tn l "Tn lộ Kiều Lương" đ tu sửa để sử-dụng đến ngy nay.

Được biết, ng Thoại-Ngọc-Hầu mất năm 1829, thọ 68 tuổi, l người c cng tạo dựng đời sống người, xem như một vị khai quốc cng thần của triều đnh, v thế nh vua cho xy lăng, dựng miếu để thờ phụng, ngy đm hương khi nghi ngt tại ni Sam (Chu-Đốc), người dn nhớ ơn ng nn gọi tn ng l Bảo-Hộ-Thoại, đồng thời đặt tn đường trong thị x Chu-Đốc v tại thnh phố Long-Xuyn lấy tn ng đặt tn trường Trung-Học Thoại-Ngọc-Hầu để tưởng nhớ đến ng.

Nếu du khch c dịp đi thăm Long-Xuyn, nn thưởng thức một bữa cơm với Canh Chua c BNG LAU với c R Kho Tộ bo ngậy v c th giờ nn ăn thm mắm kho với rau thật ngon tuyệt, v hương vị đậm đ độc đo qu-hương mnh. Đ l thức ăn danh tiếng ở Long Xuyn đ được ng Tản-Đ Nguyễn-Khắc-Hiếu viết khen tặng trong bi "Th Ăn Chơi " của ng, xin trch dẫn như sau :

 

"Th ăn chơi cũng gọi rằng,

M xem chửa dễ ai bằng thế gian,

H tươi cửa bể Tu-Ran,

LONG-XUYN chn Mắm,

NGH-AN chn C."

 

Đến Chu-Đốc chng ta hồi tưởng lại những cu ca-dao dn gian Miền Nam, xin trch dẫn như sau :

"Đn no cao bằng đn Chu-Đốc,

Đất no dốc bằng đất Nam Vang..."

 

Bởi v, Chu-Đốc c những ngọn ni cao nhứt miền Ty, để du khch chuẩn bị c sức leo ni, xin mời du khch nn thưởng thức mắm c Lốc thi, mắm c Trn l đặc-sản c tiếng ngon đo để, ăn qun thi. Rồi bắt đầu đi thăm trường trung-học Thủ-Khoa-Nghĩa, Bồ Đề Đạo Trng ngay trong thị x, kế đến đi thăm lăng mộ ng Thoại-Ngọc-Hầu v thắng cảnh ni Sam, chưa đy 6 cy số, khi đến đầu ni ny chng ta sẽ gặp ChaTy-An cng lăng mộ ng Thoại-Ngọc-Hầu ở pha bn tri v Cha-Xứ Thnh Miếu ở bn mặt. Trước hết, chng ta thăm viếng v tm hiểu Cha Xứ Thnh Miếu, miếu ny được kiến trc theo lối Đng Phương cổ knh, c cổng rất đẹp như sau :

 

 

Cổng Cha Xứ Thnh Miếu ni Sam Chu-Đốc H 2001

 

v c mi cong lợp ngi xanh, tường cẩn gạch trng men, cc cnh cửa bằng danh mộc được chạm trổ cng phu, lại c hai con sư tử bằng đ với thế ngồi canh giữ thật uy nghi.

Được biết, miếu B được trng tu lại vo năm 1973, do kiến trc sư Huỳnh -Kim -Mng thiết kế, bởi v theo ti liệu khoảng năm 1825 đ cất miếu bằng tre, mi lợp bằng l đơn sơ, kế đến khoảng năm 1870 được xy dựng bằng đ miểng, mi lợp ngi. Ngi Miếu hiện nay hon ton mới, chỉ cn lại vch đ ở sau lưng tượng B l cũ. Người ta kể lại rằng: Cch đy khoảng 200 năm, c một ton người gặp tượng B trn đỉnh ni Sam, rồi dn lng tm cch đem về để thờ, nhưng bao nhiu người khing cũng khng nổi. C một người tức giận đập ph tượng B, lm gy cnh tay tri, th bị B trừng phạt hộc mu chết tại chỗ. Mọi người lc đ hoảng sợ bỏ chạy, một thời gian kh lu sau, B đạp đồng về ku dn lng đem xuống ni thờ B, v c lng tn ngưỡng, cả trăm dn lng tụ tập để khing tượng B, nhưng khng cch no lay chuyển được, trong lc bối rối, B lại đạp đồng cho biết phải chọn 9 c gi đồng trinh ln khing, B mới chịu xuống ni. Quả thật vậy, chỉ 9 c gi đồng trinh ln khing B dễ dng, khi khing đến nơi lm miếu B hiện nay, th tự nhin nặng trịch, khng sao nhấc nổi nữa. V vậy, dn lng nghĩ rằng B muốn ở tại nơi đy, nn lập miếu để thờ B nhằm ngy 25 thng 4 m lịch, từ đ hằng năm dn lng lấy ngy đ lm ngy lễ va B. Dn chng cng ngy cng tin tưởng vo sự thing ling v đồn rằng ai xc phạm đến B sẽ bị bẻ cổ hoặc cho hộc mu m chết v c một tin đồn rằng: Hồi đ, khng biết thời gian no c một người ăn trộm trồng chuối ngược vo ăn cắp nữ trang của B, B bẻ cổ khng được? hay l lời đồn phng đại ny nhằm tăng thm sự linh thing của B chăng? Bởi v, cc b lo ở đy, khng thấy người no bị B bẻ cổ bao giờ. Cn việc khing tượng B từ trn đỉnh ni Sam xuống, c người lại ni 50 thanh nin ln khing B khng nổi, nhưng 50 c gi mới khing b xuống ni được? Khng biết hư thực như thế no? Xin qu bậc cao minh ở đy phn giải đu l sự thật? C một truyền thuyết nữa, ni rằng : Trong thời gian ng Thoại-Ngọc-Hầu đo kinh Vĩnh-Tế, nơi ny cn rừng hoang lại c th dữ thường ăn thịt nhn cng v phong thổ khắc-nghiệt lm chết người. V vậy, phu nhn ng l B Chu-Thị-Tế ở nh, đm đm vọng bn hương n cầu Trời khấn Phật, để xin cho cng việc đo kinh được hon thnh, sẽ thnh lập một miếu để cng c hồn tử sĩ, cc nhn cng chết v đo kinh. Sau đ, ng nghe trn ni c một tượng B, nn sai binh lnh đi rước tượng B vo ngy 25 thng 4 m lịch về thờ cho c phần linh thing. Đ l, một trong những truyền thuyết trong dn gian, đ trch dẫn khng biết đu l sự thật đng sai?

Tuy nhin, ngy nay hằng năm vo ngy 25 thng 4 m-lịch, dn chng khắp nơi về để lm lễ va B thật đng, lm nghẹt cả lối đi từ Chu Đốc đến ni Sam, c khi phải lội bộ xuống ruộng m đi, ni l đi lễ va B, nhưng nhn dịp ny du khch đi du lịch để thăm viếng vui chơi lun. Thng thường, đm lễ va B, Ban tế-tự người ta lm lễ tc yết v xy chầu được tm lược như sau : Người điều khiển cuộc lễ ny do ng Cả v ng Chnh Bi trong lng thực hiện, khởi đầu dng Heo sống ln B, nhưng chỉ tượng trưng bằng cch lấy t huyết (mu) heo v lấy mao (lng) heo để chung một ci dĩa để cng nơi chnh điện thờ B (mỗi năm nhn dịp va B, ban tế tự thường thay o mo mới c thu rồng phụng mu đỏ sặc sở), rồi lm lễ đốt nhang (bi hương), dng rượu, đọc điếu văn v dng tr tức 4 lễ. Kế đến, mới lm lễ xy chầu để đon ht bộ bắt đầu ht loại tuồng cổ tch no ban tế-tự đặt. Cn con heo đ bị cắt huyết, cắt lng vừa rồi, lm thịt n để thết đi cho những người c chức việc trong lễ va B...

Trở lại tượng B ở ni Sam, theo ti liệu được biết năm 1938, ng Louis Mallerer (Maleret?) nh khảo cổ người Php đến thăm viếng miếu B, ng l người đ từng lm việc nhiều ngy trong cc viện bảo tng, cho nn ng đ quan st kỹ pho tượng B, từ chất liệu cấu tạo, phương php tạc tượng cho đến thế ngồi, để rồi ng phn tch v nghin cứu bằng những phương php so snh, cuối cng ng kết luận rằng : Pho tượng ny được trước tc vo thời trung cổ hoặc cuối thế kỷ VI đầu thế kỷ VII, mang tnh chất tượng thần XIVA hay VISNU với nt mặt khi ng, mi tc dợn sng, tư thế thanh thản, thường thấy ở Cao-Min, Ấn Độ ...

Vậy tại sao tượng B lại ở trn đỉnh ni Sam? Theo truyền thuyết ni rằng : C một hong-tử Ấn Độ cng đon ty tng đ dng thuyền đi phương Nam để tm đất lập quốc, cng lc ấy lại c một đon tăng lữ đạo B La Mn mang theo pho tượng để truyền b đạo, khi đến phương Nam hong tử kết duyn cng nữ cha Liu Yi v lập nn vương quốc Ph Nam, đồng thời cng đon tăng lữ B La Mn đ đặt pho tượng ln hn Sam mới nh ln trn mặt biển lc bấy giờ, để rồi thời gian biến đổi nước biển lui dần, hn Sam trở thnh ni Sam xuất hiện trn đất liền, cho nn pho tượng dn lng tm thấy ở đỉnh ni Sam l tượng B ngy nay tn thờ ở ni Sam l như thế? Đ l một trong những truyền thuyết, kh ai biết r đu l sự thật ny?

Rời Cha Xứ Thnh Miếu, du khch bước qua bn tri đường để thăm cha Ty An v lăng mộ ng Thoại-Ngọc-Hầu.

 

 

 

Quang cảnh cửa chnh cha Ty-An ni Sam

 

 

Được biết ngi cha Ty An ny l một trong những thắng cảnh đẹp nhứt ni Sam, c lối kiến trc đặc biệt v nguy nga của Ấn Độ, gồm ba ngi lầu, chnh giữa để thờ Phật, hai bn l lầu chung v lầu trống. Từ ngoi bước ln bậc thềm cửa chnh, thấy ngay tượng Phật Quan m Thị-Knh đang bồng đứa b, trong sn cha c hai con Voi đứng tạc bằng xi măng, con Voi trắng c 6 ng, con Voi đen c 2 ng ...

Trong cha c thờ rất nhiều tượng cc vị như : Phật, Tin, Thnh, Kim Cang, La Hn, Tam Hong, Ngũ Đế ...Ngoi ra, cn thấy tượng của ho-thượng Thch-Bửu-Thọ tức ng Nguyễn-Thế-Mật, vị sư trụ tr thứ bảy, cũng l người c cng trng tu ngi cha Ty-An ny rất nhiều. Được biết ngi cha ny do ng Tổng-Đốc An-Giang l ng Don-Uẩn thời Thiệu-Trị xy dựng năm 1847 v đặt tn l Ty-An, bởi v, ng Don-Uẩn lấy chữ đầu của hai huyện Ty Xuyn v An-Xuyn thuộc tỉnh An-Giang ngy xưa ghp lại. Năm 1861 Ha Thượng Thch Nhất Thừa trng tu lần thứ nhứt v đến năm 1958, Ho-Thượng Thch-Thế-Mật tu bổ v xy dựng thm 3 ngi thp lầu. Đặc biệt, ngi cha ny c Phật Thầy tức ng Đon-Minh-Huyn, php danh Php Tạng, sanh năm 1807 Đinh Mo, qu qun tại lng Tng Sơn, thuộc trấn Vĩnh-Thanh ngy xưa, nay thuộc Tỉnh Đồng Thp về tu, được biết trong thời gian ở đy, Ngi lập nhiều trại ruộng nhằm khai khẩn đất hoang để sản xuất cng lm căn cứ chiến đấu khi cần. Ngoi ra, Ngi c sai Đức Cố Quản Trần-Văn-Thnh đem 4 cy dầu đến lng Long-Kiến (An-Giang) trồng pha trước v pha sau ngi cha v đặt tn cho cha l Ty An Cổ Tự, cn cha ở ni Sam l Ty An Tự như ngy nay chng ta đ thấy, cho nn sau ny cc phật tử gọi l Đức Phật-Thầy Ty-An. Theo bi ky trước mộ ở sau cha Ty An, Ngi mất ngy 12 thng 8 năm 1856 Bnh Thn, thọ 50 tuổi. Trước khi mất, Ngi đ biết trước nn c căn dặn cc đệ tử sau khi chn xc, khng được đắp nắm mộ, bởi v ngi l một ch sĩ yu nước, c tư tưởng chống giặc Php, điển hnh c đệ tử l : ng Trần-Văn-Thnh tức Cố Quản Thnh (*) đ tiếp nối chống giặc ngoại xm, cho nn sợ giặc Php ph nt ngi mộ của Ngi. Ngy nay, du khch ra pha sau cha sẽ thấy ngi mộ Đức Phật Thầy Tn An v bảo thp cc vị trụ tr nằm trong một vung đất cao c cy vng ro v cổng vo rất đẹp.

 

(*) Để biết thm Đức Cố Quản Trần-Văn-Thnh hoạt-động ở Chu - Đốc xin trch dẫn như sau : ng Trần-Văn-Thnh lm Chnh Quản Cơ dưới triều vua Thiệu -Trị vTự Đức. Bởi c cng nghiệp lớn với đạo v đời, hơn nữa ng v con của ng l Trần -Văn-Nhu v chu nội l ng Trần-Quang-Nhơn l những bậc đạo hạnh cao siu, n nhuần thiện tn, nn người đời sau knh trọng ng v thường gọi ng l Đức Cố-Quản. Sau khi qun Php chiếm ba tỉnh Miền Đng l : Bin-Ha, Gia-Định v Định-Tường, triều đnh Huế phải k ha-ước, cc sĩ phu v dn chng Miền Ty (Nam Kỳ) đứng ln chống giặc Php. Kế đến, khi giặc Php cưỡng chiếm thnh An-Giang, th ng Trần-Văn-Thnh khng hng giặc, rt qun về Lng Linh, rồi mộ thm nghĩa sĩ, luyện tập v rn thương đao ... ra mặt để chống lại. Mặt khc, ng tm cch lin lạc với ng Cố Quản Trương-Cng-Định ở Miền Đng, ng Thin Hộ Dương ở Đồng Thp Muời ... để lin kết chống giặc Php, nhưng bất thnh v cc lực lượng nghĩa sĩ lần lần bị tan r: ng Trương-Cng-Định tử trận ở Kiến Phước, ngy 20-8-1864, năm 1864 ng Thủ-Khoa-Hun bị đy 10 năm khổ sai ra đảo Runion, ng Thin Hộ-Dương bị đại bại sau trận tấn cng mnh liệt của Php vo thng 4 năm 1866, ng Nguyễn-Trung-Trực bị hnh hnh tại Rạch-Gi vo ngy 27-10-1868. Do vậy, ng Trần-Văn-Thnh d c tấn cng Php mấy trận ở Chắc C Đao (Long-Xuyn), nhưng lần hồi km thế, nn ng phải bắt buộc phn tn nghĩa sĩ quanh vng Lng Linh ẩn no trong tp lều tranh với vi đệ tử, ngoi mặt tu hnh để chờ thời cơ thuận tiện. Mi đến năm 1873, ng vẩn một lng một dạ chống giặc Php, bằng chứng ở Hang-Tra(*) ... khng chấp nhận thơ dụ hng của Php do tn Thng mang đến v cn khẳng khi ni rằng : Ti thề cng qun sĩ bỏ xc nơi rừng ny chớ khng thm ra lm quan cho Ty đu! ng hy mau về ni lại với bọn n như vậy". Sng sớm ngy 19 thng 3 năm 1873, qun Php do sự hướng dẫn của Đốc Phủ Trần B Lộc ko đến hnh dinh Hưng Trung cng ph. Đến trưa c tin đồn kho chứa lương thực bị thất thủ v binh Gia Nghị tổn thất nặng nề. Ring ng Trần-Văn-Thnh, theo cc tn đồ v nghĩa sĩ ni ng mất tch, cn pha giặc Php ni ng bi giết tại trận tiền cng với Cai Vng. Nghĩa sĩ tan vở, chiến khu Bảy Thưa bị qun Php ph tan v từ đ khng ai thấy ng Cố Quản Trần-Văn-Thnh ở đu nữa.

 

(*) Được biết trận đnh với Php vo ngy 20 thng hai năm 1873 Qu Dậu, ở địa danh Hang-Tra, thuộc ấp Bnh Ph (Cồn nhỏ), lng Bnh Thuận Đng, Tổng An Lương, Quận Chu Ph Hạ, Tỉnh Chu-Đốc nay l ấp Bnh Ph, X Bnh-Ha (Mặc Cần Dưng), Quận Chu-Thnh, Tỉnh An-Giang. Để nhớ cng ơn ng, nơi đy c thnh lập một ngi trường trung-học mang tn Quản Cơ Thnh.

 

Sau khi thăm Cha Ty An xong, du khch đi tiếp tới lần lượt sẽ thấy Lăng Mộ ng B Thoại-Ngọc-Hầu. Đy l một lăng mộ cổ, xy bằng đ ng phải mua từ Bin Ha về, do chnh ng Thoại-Ngọc-Hầu chỉ huy xy, bởi v chng ta nhn ton bộ lăng mộ thấy cc phần mộ như sau: B Trương-Thị-Miệt, vợ thứ của ng mất năm Tn Tỵ 1821 nằm bn tri phần mộ ng, cn B Chu-Thị-Tế, vợ chnh của ng mất năm Bnh-Tuất 1826 nằm bn phải phần mộ ng v ng mất năm Kỷ Sửu 1829 (tức sau 3 năm). Do vậy, ng đ chọn trước cho mnh một phần mộ nằm ở giữa hai b vợ. Ngoi ra, khoảng trn 80 ngi mộ nằm xung quanh lăng mộ của ng B Thoại-Ngọc-Hầu c hnh khc nhau như: bầu dục, voi phục, tri đo ... l những binh lnh hoặc những nhn cng đo kinh Vĩnh Tế chết mang về đy chn để hầu cận ng.

Ton lăng mộ chng ta thấy một cng trnh kiến tạo độc đo hi ho, nhn ngắm từ xa chng ta thấy ci uy nghi, hng vỉ rất tn nghim v cổ knh của một lăng mộ đng được tn vinh ng Thoại-Ngọc-Hầu.

Khi bước vo đền thờ ng Thoại-Ngọc-Hầu, chng ta thấy ở chnh giữa v trn cao hết l thờ bi vị ng Thoại-Ngọc-Hầu. Xung quanh cn bn thờ chnh, cn c nhiều bn thờ khc với cc bộ lư bằng đồng, cc bnh chưn hương khi ln nghi ngt để thờ những quan chức dưới quyền ng, kế đến ci tủ đựng o mo can đai của ng Thoại-Ngọc-Hầu...

Đ l, tổng qut về lăng mộ của một vị khai quốc cng thần triều Nguyễn của ng Thoại-Ngọc-Hầu đng được tn vinh v knh trọng.


 

 

Típ theo

Mục lục

Trang Giới thịu